Άνχελα Αρμπελάεθ-Φρέζη | Αθήνα, Σεπτέμβριος 2026*

Την Τρίτη 15 Σεπτεμβρίου 2026, ο Πρωθυπουργός, κ. Κυριάκος Μητσοτάκης εγκαινίασε τα έργα ανάδειξης και αναβάθμισης του αρχαιολογικού χώρου και του Μουσείου Κεραμεικού, παρουσία της Υπουργού Πολιτισμού, κ. Λίνας Μενδώνη. Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν μέλη της κυβέρνησης και εκπρόσωποι του διπλωματικού σώματος, μεταξύ των οποίων ο Πρέσβης της Γερμανίας στην Ελλάδα, κ. Αντρέας Κιντλ. Παρόντες ήταν επίσης ο Πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Αθηνών, κ. Αλβέρτος Ταραμπουλούς και η κ. Άνχελα Αρμπελάεθ Φρέζη.

Το σημαντικό αυτό έργο, που χρηματοδοτήθηκε κυρίως από πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, αναμόρφωσε ουσιαστικά έναν από τους σπουδαιότερους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας. Ο Κεραμεικός, το σημαντικότερο νεκροταφείο της αρχαίας Αθήνας, αποδίδεται πλέον στο κοινό με νέες δυνατότητες πρόσβασης, περιήγησης και παραμονής. Οι παρεμβάσεις αναδεικνύουν την ιδιαίτερη φυσιογνωμία ενός τόπου όπου συνυπήρχαν η εργασία των αγγειοπλαστών, οι δρόμοι προς την πόλη, οι δημόσιες τελετές και η μνήμη των νεκρών.

Στην ομιλία υποδοχής της, η Υπουργός Πολιτισμού αναφέρθηκε στον ιστορικό δεσμό της Αρχαίας Αγοράς με τον Κεραμεικό. Οι δύο χώροι, συνολικής έκτασης περίπου 134.500 τετραγωνικών μέτρων, υπήρξαν διαφορετικοί αλλά άρρηκτα συνδεδεμένοι πόλοι του τοπίου της αρχαίας Αθήνας: η Αγορά ως κέντρο της δημόσιας ζωής και της δημοκρατίας, ο Κεραμεικός ως φυσικός και συμβολικός σύνδεσμος ανάμεσα στην πόλη και τον έξω κόσμο. Ήταν τόπος εισόδου και εξόδου, εργασίας, δημόσιας μνήμης, λατρείας και τελετών.

Η κ. Λίνα Μενδώνη υπογράμμισε ακόμη ότι στον Κεραμεικό ο επισκέπτης μπορεί να αντιληφθεί τη μετάβαση από το αρχαίο άστυ στον χώρο έξω από τα τείχη. Από εδώ ξεκινούσαν οι μεγάλες πομπές προς την Ακρόπολη και την Ελευσίνα, ενώ εδώ τιμούνταν δημοσίως οι πεσόντες της πόλης με επιτάφιους λόγους. Η ιστορία της Αθήνας, όπως υπενθύμισε, αποτυπώνεται όχι μόνο στα μεγάλα δημόσια οικοδομήματα, αλλά και στους δρόμους, στις πύλες, στα εργαστήρια και στα ταφικά της μνημεία.

Ούτε η ελαφριά βροχή που συνόδευσε την εκδήλωση μπόρεσε να μειώσει τη γοητεία της βραδιάς. Αντίθετα, μέσα στο φως και στη δροσιά, τα μνημεία και τα αρχαιολογικά κατάλοιπα αποκτούσαν μια ξεχωριστή παρουσία. Στην υπάρχουσα βλάστηση προστέθηκαν περίπου 3.500 δέντρα και φυτά, ανάμεσά τους υπεραιωνόβιες ελιές από την Πελοπόννησο, αρωματικά βότανα και άλλα είδη που πλαισιώνουν το ιστορικό τοπίο. Νέες διαδρομές καθιστούν πλέον προσβάσιμες περιοχές και αρχαιολογικά κατάλοιπα που έως πρόσφατα δεν εντάσσονταν στην περιήγηση.

Όπως υπενθύμισε η Υπουργός, το Υπουργείο Πολιτισμού είχε προχωρήσει επί δεκαετίες σε απαλλοτριώσεις παλαιών κατοικιών και ημιερειπωμένων κτισμάτων στην περιοχή. Στην οδό Ασωμάτων, απέναντι από την οδό Διπύλου, διαμορφώθηκε νέα σύνδεση του αρχαιολογικού χώρου με τη γειτονιά. Εκεί δημιουργήθηκαν υποδομές για τους επισκέπτες, πωλητήριο, χώροι ανάπαυσης και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων. Σε ειδική προθήκη παρουσιάζεται η εντυπωσιακή μαρμάρινη σαρκοφάγος της Φιλωτέρας, που ανακαλύφθηκε κατά τις ανασκαφές του 1874 και ζυγίζει περίπου 7,5 τόνους.

Οι εργασίες περιλαμβάνουν ακόμη τη βελτίωση των διαδρομών για άτομα με περιορισμένη κινητικότητα, την ένταξη πρόσθετων αρχαιολογικών τμημάτων στην επίσκεψη και την ανάπλαση της περιοχής της Στακτοθήκης, ενός χώρου που συνδέεται με τη νεότερη βιομηχανική ιστορία του Κεραμεικού. Έτσι, ο επισκέπτης αποκτά πληρέστερη εικόνα όχι μόνο της αρχαίας νεκρόπολης, αλλά και των διαδοχικών χρήσεων της περιοχής.

Η εβραϊκή παρουσία στο τοπίο του Κεραμεικού
Για τα μέλη της Ι.Κ. Αθηνών, αλλά και για το σύνολο των Ελλήνων Εβραίων, η περιοχή έχει ιδιαίτερη σημασία. Πέρα από τα όρια του σημερινού αρχαιολογικού χώρου, ο ιστορικός Κεραμεικός συνεχίζεται κάτω από τη σύγχρονη πόλη. Σε μικρή απόσταση βρίσκονται το Μνημείο του Ολοκαυτώματος των Ελλήνων Εβραίων και οι Συναγωγές της οδού Μελιδώνη. Καθώς περπατούσα εκείνη τη βραδιά ανάμεσα στα αρχαία κατάλοιπα, σκεφτόμουν αυτή τη γειτνίαση των τόπων και των διαφορετικών ιστορικών περιόδων.

Στην οδό Ερμού βρίσκεται το Μνημείο του Ολοκαυτώματος των Ελλήνων Εβραίων, το οποίο εγκαινιάστηκε το 2010. Το έργο της γλύπτριας, κ. Ντιάννας Μαγκανιά σχηματίζει ένα Άστρο του Δαβίδ κατακερματισμένο σε μαρμάρινα τμήματα. Καθένα παραπέμπει σε μία ή περισσότερες εβραϊκές κοινότητες της Ελλάδας που καταστράφηκαν κατά τη Σοά και τιμά τη μνήμη των θυμάτων. Η θέση του μνημείου δημιουργεί έναν συμβολικό διάλογο ανάμεσα στην αρχαία νεκρόπολη και σε έναν σύγχρονο τόπο μνήμης για τους ανθρώπους που χάθηκαν τόσο άδικα στο Ολοκαύτωμα.

Στην οδό Μελιδώνη βρίσκεται η Συναγωγή Ετς Χαγίμ, της ρωμανιώτικης παράδοσης, της οποίας η είσοδος ανοίγεται προς την περιοχή του Κεραμεικού. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, οικοδομήθηκε κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα —ορισμένες πηγές τοποθετούν την κατασκευή της στα έτη 1903–1904— για να εξυπηρετήσει τη ρωμανιώτικη κοινότητα της Αθήνας.

Αρχικά, το κτίριο έφερε στη στέγη του μια υπερυψωμένη κατασκευή, σαν μικρό τρούλο, με παράθυρα και μικρή πυραμιδοειδή στέγη. Το αρχιτεκτονικό αυτό στοιχείο εξαφανίστηκε σε χρόνο που δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί με βεβαιότητα, πιθανότατα πριν από τη γερμανική Κατοχή. Κατά την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα πραγματοποιήθηκαν εργασίες ανακαίνισης. Παρά τις μεταγενέστερες επεμβάσεις, η Συναγωγή διατηρεί την παραδοσιακή ρωμανιώτικη διάταξη: το Εχάλ (Αρόν Χακόντες) βρίσκεται απέναντι από την Τεβά (μπιμά), ενώ τα καθίσματα αναπτύσσονται κατά μήκος των τοίχων, αντικριστά μεταξύ τους.

Ακριβώς απέναντι από την Ετς Χαγίμ υψώνεται η σεφαραδίτικη Συναγωγή Μπεθ Σαλώμ, έργο του διακεκριμένου Έλληνα αρχιτέκτονα, κ. Εμμανουήλ Λαζαρίδη (1894–1961). Ο κ. Λαζαρίδης καταγόταν από την Κωνσταντινούπολη και σπούδασε στη Γαλλία. Σύμφωνα με τα αρχεία του αρχιτέκτονα, η κατασκευή της συναγωγής άρχισε το 1939 και τα εγκαίνιά της πραγματοποιήθηκαν το 1940. Παρότι αρκετές δημοσιεύσεις αναφέρουν το 1935 ως έτος κατασκευής, η χρονολόγηση αυτή δεν συμφωνεί με τα στοιχεία των αρχείων του Λαζαρίδη.

Η επιβλητική πρόσοψη της Μπεθ Σαλώμ, κατασκευασμένη από πεντελικό μάρμαρο, έχει εκλεκτικιστικό χαρακτήρα με έντονα νεοελληνικά στοιχεία. Αντανακλά τη γαλλική εκπαίδευση του αρχιτέκτονα, καθώς συνδυάζει την ακαδημαϊκή παράδοση της École des Beaux-Arts με μια λιτή, σύγχρονη επανερμηνεία της κλασικής ελληνικής αρχιτεκτονικής. Οι δύο Συναγωγές, αντικριστές στην ίδια οδό, αποτελούν έκφραση της ρωμανιώτικης και της σεφαραδίτικης κληρονομιάς της Αθήνας.

Η οδός Μελιδώνη, ωστόσο, διατηρεί και τη μνήμη ενός από τα οδυνηρότερα γεγονότα της ιστορίας της εβραϊκής κοινότητας της Αθήνας. Τον Μάρτιο του 1944, οι γερμανικές δυνάμεις παγίδευσαν και συνέλαβαν εκατοντάδες Έλληνες Εβραίους στην περιοχή των Συναγωγών. Ακολούθησαν ο εγκλεισμός τους στο Χαϊδάρι και ο εκτοπισμός τους στα ναζιστικά στρατόπεδα. Πίσω από τις προσόψεις της σημερινής οδού ανακαλούμε τις ζωές των ανθρώπων που προσεύχονταν, συναντιούνταν και αποτελούσαν μέρος της Κοινότητάς μας.

Η ανάδειξη του Κεραμεικού προσφέρει, επομένως, την ευκαιρία για μια ευρύτερη ανάγνωση της ιστορίας της περιοχής. Από τα αρχαία τείχη και τα ταφικά μνημεία, ο περίπατος μπορεί να συνεχιστεί προς το Μνημείο του Ολοκαυτώματος και τις Συναγωγές της Μελιδώνη. Εκεί, η αρχαία κληρονομιά της Αθήνας συναντά τη διαρκή εβραϊκή παρουσία της πόλης και τη μνήμη όσων χάθηκαν στη Σοά. Η διαφύλαξη και η μετάδοση αυτής της μνήμης στις επόμενες γενιές αποτελούν ευθύνη όλων μας.

*Η Άνχελα Αρμπελάεθ-Φρέζη είναι Ιστορικός Τέχνης, Πρόεδρος του πολιτιστικού φορέα Γέφυρες Τέχνης (ART BRIDGES GREECE) και επικεφαλής της έρευνας και επιμέλειας του έργου «Echoes of Ladino – Greek Jewish Heritage Project».